SELAM: BARIŞIN, ESENLİĞİN VE GÜVENİN EVRENSEL DİLİ

SELAM: BARIŞIN, ESENLİĞİN VE GÜVENİN EVRENSEL DİLİ

Kur’an ve Bilimin Işığında Selam Kavramının Etimolojik, Semantik, Ahlaki ve Toplumsal Analizi

Ahmet Selçuk Pirhanoğlu
PİRHANOĞLU’NUN PENCERESİ – Kur’an ve Bilimin Işığında Kur’an Araştırmaları

Özet

İnsanlık tarihinin en eski ve en yaygın iletişim biçimlerinden biri selamlaşmadır. Dünyanın farklı coğrafyalarında insanlar birbirlerinden farklı kelimelerle selamlaşsalar da bu davranışın temelinde ortak bir ihtiyaç bulunmaktadır: karşıdakine zarar vermeyeceğini bildirmek, onu gördüğünü ve kabul ettiğini göstermek, iyi niyet ve güven ortamı oluşturmak.

Arapça selâm, İbranice şalom gibi kelimeler, Sami dillerindeki ortak kök ilişkileri içerisinde barış, esenlik, güvenlik ve bütünlük anlam alanlarıyla ilişkilidir. Kur’an’da ise selâm yalnızca insanlar arasındaki bir selamlaşma sözü olarak değil; esenlik, barış, güven, huzur ve insanın yönelmesi gereken bir hayat düzeni bağlamında kullanılmaktadır.

Bu makalede selam kavramı; etimoloji, Kur’an semantiği, ahlak, psikoloji, sosyoloji ve medeniyet perspektiflerinden incelenmektedir. Temel tez şudur:

Selam, dilin söylediği barış; ahlakın yaşattığı güven; adaletin koruduğu esenliktir.

Dolayısıyla selamlaşmayı sadece bir gelenek veya nezaket sözü olarak görmek, onun taşıdığı ahlaki ve toplumsal potansiyeli küçültmek anlamına gelir.

Anahtar Kelimeler: Selam, barış, esenlik, güven, İslam, Kur’an, şalom, ahlak, adalet, medeniyet, insan.

1. Giriş: İnsanlığın En Eski Ortak Dili

İnsan, sosyal bir varlıktır. Birlikte yaşayabilmesi için yalnızca konuşmaya değil, güven oluşturmaya da ihtiyaç duyar.

Bir insan başka bir insanla karşılaştığında ilk yaptığı şeylerden biri selamlaşmaktır.

Türkçe:

“Merhaba.”

Arapça:

“Selâmün aleyküm.”

İbranice:

“Şalom.”

İngilizce:

“Hello.”

Fransızca:

“Bonjour.”

Hint kültüründe:

“Namaste.”

Maori kültüründe:

“Kia ora.”

Kelimeler farklıdır; fakat davranışın temelinde ortak bir insanlık ihtiyacı vardır:

“Seni görüyorum.”

“Sana karşı düşmanca bir niyet taşımıyorum.”

“Seninle iletişim kurmaya hazırım.”

İşte bu nedenle selamlaşma, yalnızca bir kelime değil, insanlar arasındaki ilişkinin başlangıç ritüelidir.

2. Selam Kelimesinin Anlam Dünyası

Arapça سَلَام – selâm, س ل م (s-l-m) kök ailesi içerisinde değerlendirilir.

Bu kök alanında barış, güvenlik, esenlik, zarar görmeme ve teslimiyet gibi birbiriyle ilişkili anlamlar bulunmaktadır.

İbranicedeki שָׁלוֹם – şalom da aynı Sami dil ailesi içerisinde tarihsel olarak ilişkili bir kök alanına sahiptir.

Burada önemli olan nokta şudur:

Selamın anlamını yalnızca sözlükteki “merhaba” karşılığına indirgemek doğru değildir.

Selamın arkasında bir anlam dünyası vardır.

Bu anlam dünyasının temelinde:

barış → güven → esenlik → huzur → bütünlük

ilişkisi görülür.

Bu nedenle “selam” dediğimizde aslında karşımızdaki insana bir iyi dilek yöneltmiş oluruz.

3. Kur’an’da Selam: Bir Kelimeden Daha Fazlası

Kur’an’da selam kavramı çok farklı bağlamlarda kullanılır.

Mâide 5:16’da:

“Allah, rızasına uyanları onunla selâm yollarına iletir.”

ifadesi yer alır.

Burada selam, basit bir selamlaşma değildir.

“Sübülü’s-selâm” — selam/barış/esenlik yolları

ifadesi, insanın Allah’ın rızasına yönelirken izlemesi gereken bir hayat yoluna işaret eder.

Yûnus 10:25’te ise:

“Allah, selam yurduna çağırır.”

buyrulur.

Böylece selam, bir kelime olmaktan çıkar ve bir hayat hedefi haline gelir.

4. Selam: İnsan İlişkilerinde Güven Sözleşmesi

Nisâ 4:86’da Kur’an şöyle buyurur:

“Size bir selam verildiğinde, ondan daha güzeliyle karşılık verin veya aynısıyla karşılık verin.”

Burada selamlaşma karşılıklı bir ilişkiye dönüşür.

Bir insan diğerine selam verir.

Diğeri selamı alır.

Böylece iki insan arasında görünmez bir iyi niyet köprüsü kurulmuş olur.

Selamlaşmanın ahlaki özü şudur:

“Ben sana karşı düşman değilim.”

Bu açıdan selam, insan ilişkilerinde küçük fakat önemli bir güven sinyali olarak değerlendirilebilir.

5. Selamın Ahlakı: Söylemek Yetmez, Yaşamak Gerekir

Burada önemli bir soru ortaya çıkar:

Selam veren insan gerçekten güvenilir midir?

Bir insan:

“Selamün aleyküm.”

deyip karşısındakinin hakkını yiyorsa,

“Barış.”

deyip zulmediyorsa,

“Esenlik.”

deyip başkasını mağdur ediyorsa,

söylediği söz ile yaptığı davranış arasında büyük bir çelişki vardır.

Bu nedenle:

Selamın gerçekliği, kelimeden sonra başlayan davranışla ölçülür.

Selam vermek kolaydır.

Fakat selamın gereğini yerine getirmek zordur.

Çünkü gerçek selam:

dil → kalp → davranış → ahlak → adalet

zincirini gerektirir.

6. Selam ve Adalet

Barışın olmadığı bir toplumda adaletin; adaletin olmadığı bir toplumda ise kalıcı barışın kurulması zordur.

Bu nedenle selam ile adalet arasında güçlü bir ahlaki ilişki vardır.

Bir toplumda:

• Hukuk güçlüden yana işliyorsa,
• Yoksul eziliyorsa,
• Yetimin hakkı yeniyorsa,
• Kamu malı kişisel çıkara dönüştürülüyorsa,
• İnsanlar düşünceleri nedeniyle dışlanıyorsa,
• Ayrımcılık normalleşiyorsa,

o toplumun dilinde “selam” olabilir; fakat hayatında selamın ruhu yoktur.

Çünkü:

Adaletsizliğin hüküm sürdüğü yerde gerçek güven oluşmaz.

Bu nedenle selamın toplumsal karşılığı yalnızca nezaket değil, adalettir.

7. Kur’an’ın “Selam” Anlayışı ve Çatışma

Furkân 25:63’te Allah’ın kullarının önemli bir özelliği şöyle anlatılır:

“Cahiller kendilerine hitap ettiklerinde ‘selam’ derler.”

Buradaki selam, karşılaşma sırasında söylenen sıradan bir kelime değildir.

Bir çatışma ortamında gerilimi yükseltmemek anlamı taşır.

Karşı taraf saldırgan olabilir.

Fakat Allah’ın kulları aynı saldırganlıkla karşılık vermemeyi tercih ederler.

Bu yaklaşım günümüz iletişim bilimleri açısından da önemlidir.

Çünkü çatışmalar çoğu zaman:

söz → karşı söz → hakaret → karşı hakaret → düşmanlık → şiddet

zincirine dönüşür.

Selam ise bu zinciri kırabilecek bir ahlaki tutumdur.

8. Selam ve “Şalom”: Ortak İnsanlık Hafızası

İbranicedeki şalom ile Arapçadaki selâm, Sami dillerindeki tarihsel akrabalık ilişkileri bakımından dikkat çekici benzerlik gösterir.

Şalom:

barış, esenlik, bütünlük

anlam alanlarına sahiptir.

Selam da:

esenlik, barış, güven

anlam alanlarıyla ilişkilidir.

Bu durum bize önemli bir gerçeği hatırlatır:

Farklı dinlere ve kültürlere mensup insanlar, farklı kelimeler kullansalar da barış ve güven ihtiyacında ortaklaşırlar.

Bu nedenle selam, kültürler arasında bir dil köprüsü olarak da değerlendirilebilir.

9. Dünya Kültürlerinde Selamlaşma

Dünyanın farklı toplumlarında selamlaşma biçimleri değişmektedir.

Kimi toplum:

“Barış”

der.

Kimi:

“İyi günler.”

der.

Kimi:

“Esen ol.”

anlamında bir ifade kullanır.

Kimi ise saygıyı öne çıkarır.

Beden dili de değişebilir:

• El sıkışmak,
• Baş eğmek,
• El kaldırmak,
• Sarılmak,
• Alnı veya burnu birbirine yaklaştırmak,
• Elleri birleştirmek,
• Uzak mesafeden selam vermek…

Bütün bu farklılıkların arkasında ortak bir sosyal ihtiyaç bulunmaktadır:

İnsan, karşısındaki insanla güvenli bir ilişki kurmak ister.

10. Selam ve Psikoloji: “Seni Görüyorum”

Selamlaşmanın psikolojik boyutu da önemlidir.

Bir insanı selamlamak ona:

“Seni fark ettim.”

mesajı verir.

Bu küçük davranış, kişinin toplumdaki görünürlüğünü ve aidiyet duygusunu güçlendirebilir.

Buna karşılık bir insanın sürekli görmezden gelinmesi:

“Sen yoksun.”

mesajına dönüşebilir.

Bu nedenle selamlaşma, basit bir sosyal nezaket olmaktan öte, insanın sosyal varlığını tanıma davranışıdır.

11. Selamın Üç Aşaması

Selam kavramını üç aşamada düşünebiliriz:

1. Sözde Selam

“Sana barış ve esenlik diliyorum.”

2. Davranışta Selam

“Sana zarar vermiyorum.”

3. Sistemde Selam

“Hakkını hukuk ve adaletle koruyan bir toplum kuruyorum.”

İlk aşama sözle başlar.

İkinci aşama ahlakla devam eder.

Üçüncü aşama adaletle kurumsallaşır.

İşte gerçek medeniyet burada başlar.

12. Selam ve Medeniyet

Bir toplumun medeniyet seviyesini yalnızca gökdelenlerinin yüksekliği, yollarının genişliği veya teknolojisinin gelişmişliği belirlemez.

Asıl soru şudur:

İnsanlar birbirlerinin yanında kendilerini ne kadar güvende hissediyor?

Çocuk güven içinde mi?

Kadın güven içinde mi?

Yaşlı güven içinde mi?

Yoksul güven içinde mi?

Farklı düşünen insan güven içinde mi?

Azınlık güven içinde mi?

Komşu komşusundan emin mi?

Vatandaş devletinden emin mi?

Devlet vatandaşının hakkını koruyor mu?

İşte bu sorular bizi selamın gerçek anlamına götürür.

Medeniyet, insanın insana güven içinde yaşayabildiği düzendir.

13. “Selam” ile “İslam” Arasındaki Anlam İlişkisi

Selâm, silm, salime, asleme, İslâm gibi kelimeler Arapçadaki s-l-m kök alanıyla ilişkilidir.

Buradan hareketle İslam’ın bütün anlamını yalnızca “barış” kelimesine indirgemek doğru değildir.

Ancak Kur’an’ın:

silm — barış/esenlik

kavramını olumlu bir değer olarak ortaya koyması ve selam yollarına yönlendirmesi dikkat çekicidir.

Bu nedenle İslam’ın ahlaki boyutlarından biri şöyle ifade edilebilir:

İnsanla, toplumla ve yaratılışla çatışmayı değil; adalet, merhamet ve sorumluluk içinde barışık bir hayat kurmak.

Bu yaklaşım, “İslam” kavramının anlam alanını basitleştirmeden selamla olan kök ilişkisini anlamamıza yardımcı olur.

14. En Büyük Çelişki: Dilde Selam, Hayatta Zulüm

Günümüz dünyasının en büyük problemlerinden biri budur.

İnsanlar:

“Barış istiyoruz.”

diyor.

Ama savaş üretiyor.

“Adalet istiyoruz.”

diyor.

Ama ayrımcılık yapıyor.

“İnsan hakları.”

diyor.

Ama insanı çıkar uğruna araçsallaştırıyor.

“Selamün aleyküm.”

diyor.

Ama başkasının hakkına el uzatıyor.

Burada kelime ile hayat arasındaki mesafe açılıyor.

Oysa gerçek selam:

Söylediğin sözün sorumluluğunu davranışınla üstlenmektir.

15. Selamın Evrensel Mesajı

Bugün savaşların, ekonomik adaletsizliklerin, toplumsal kutuplaşmaların, nefret söylemlerinin ve ayrımcılıkların arttığı bir dünyada insanlığın yeniden öğrenmesi gereken şeylerden biri selamın ahlakıdır.

Çünkü dünya yalnızca daha fazla teknolojiye değil;

daha fazla güvene,

daha fazla adalete,

daha fazla merhamete,

daha fazla karşılıklı saygıya

ihtiyaç duyuyor.

Bu nedenle selamı yeniden düşünmek gerekir.

Selam:

Sözde barış,

kalpte merhamet,

davranışta güven,

hukukta adalet,

toplumda kardeşlik,

dünyada barış

olmalıdır.

SONUÇ

Selam, insanlık tarihinin en kısa fakat en derin anlam taşıyan sözlerinden biridir.

Bir insanın diğerine söylediği birkaç hecelik bir kelime, aslında büyük bir ahlaki mesaj taşıyabilir:

“Sana zarar vermeyeceğim.”

“Senin güvenliğini önemsiyorum.”

“Seninle barış içinde yaşamak istiyorum.”

“Senin insanlığını tanıyorum.”

Bu nedenle selamlaşmayı sıradan bir gelenek olarak görmemek gerekir.

Selam, bir medeniyet ahlakıdır.

Ancak bunun gerçekleşmesi için selamın dilden çıkıp hayata girmesi gerekir.

Çünkü:

Selam, dilin söylediği barış;

kalbin taşıdığı iyi niyet;

davranışın gösterdiği güven;

adaletin kurduğu düzendir.

Ve belki de insanlığın bugün en fazla ihtiyaç duyduğu şey budur:

Birbirimize sadece “selam” vermek değil, birbirimize gerçekten güvenli bir dünya bırakmak.

PİRHANOĞLU’NUN PENCERESİ’NDEN

“Diline selam, eline zulüm yakışmaz.”

“Selam vermek kolaydır; selamın gereğini yaşamak ahlaktır.”

“Barış söylemle başlar, güvenle büyür, adaletle kalıcılaşır.”

“Gerçek selam, karşındaki insanın senden emin olmasıdır.”

“Selamın olduğu yerde düşmanlık küçülür; adaletin olduğu yerde selam kalıcılaşır.”

SELAM:

Sözde barış,
davranışta güven,
hayatta adalet,
toplumda esenlik,
dünyada kardeşliktir.

Kaynakça

• Kur’an-ı Kerîm. Mâide 5:16; Yûnus 10:25; Nisâ 4:86, 4:94; Furkân 25:63; Hûd 11:69; Zâriyât 51:25; Haşr 59:23; Yâsîn 36:58; Nahl 16:32; Bakara 2:208.
• İbn Fâris. Muʿcemü mekāyîsi’l-luġa. Beyrut.
• Râgıb el-İsfahânî. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân.
• Lane, E. W. An Arabic-English Lexicon. London.
• Wehr, H. A Dictionary of Modern Written Arabic. Otto Harrassowitz.
• The Quranic Arabic Corpus. “Quran Dictionary: Root س ل م.”
• Brown, F., Driver, S. R., & Briggs, C. A. The Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon.